Klokkenluidersgilde bezoekt holen en gaten van historisch stadhuis

Printerversie
Gepubliceerd op: 21-06-2019 | Gewijzigd op: 22-06-2019


Het Klokkenluidergilde bracht vrijdagmiddag 21 juni 2019 een bezoek met rondleiding aan /over het stadhuis. Met name het torentje met carillon/ uurwerk, de meridiaan in de Oranjegalerij en de pèrdjes trokken sterk de belangstelling.



Nog mooier, door hun oude staat, waren de zolders via welke de kleine groep ‘het dak op kon’, om zo te zeggen. Daar genoten ze van het uitzicht over de stad en de uitleg van Frans van der Smissen over de klokken in het stadhuistorentje en de werking ervan.
Voor achtergrond informatie over dit Gilde zie klokkenluiden 


Een welkom van voorzitter René Swane van het Klokkenluidersgilde waarvan een vijftien leden een rondleiding kregen door het
stadhuis tot in de bovenste nok toe.
Uiterst links Carine
en Joris van Aalst.


foto © paul kriele, 21 juni 2019.
.........................................................


Later gaf Harry Kelders in de Oranjegalerij een toelichting bij de meridiaan die maar een maal per jaar –op de langste dag [21 juni2019] een bijzonder moment aan duidt. Dat unieke brengt ons samen, sprak gastheer Jan de Wit in zijn welkom. Kabinetchef Jan de Wit en Nicolette Meeuwsen van communicatie en Dieke Wesselingh Hoofd Erfgoed, waren niet alleen gastheer /vrouw, maar zij openden met oude sleutels ruimten waar een vreemde nooit komt. Het was voor de twintig leden van het Klokkenluidersgilde een unieke, maar wel een besloten aangelegenheid.
 


Aan het begin van de informatieve  dag kreeg gastheer
Jan de Wit van voorzitter René Swane een prent cadeau, voorstellend  'De Bevrijding van 's-Hertogenbosch' 
Het is een tekening van WvGrinsven, zoals dat er op staat.
De historische prent kwam uit het persoonlijk
archief  van Jan Kleijne oud- secretaris van 'De Kring'.


foto © paul kriele, 21 juni  2019.
......................................................................................................

Jan de Wit stipte in zijn welkom ook deze bijzonder dag –de langste dag van het jaar- aan. Maar daarover verderop meer.
De Wit verklaarde dit bezoek ook als inleiding op de Bevrijdingsweek die dit najaar van 20-27 oktober wordt gehouden en aan welk programma het Klokkenluidersgilde ook deelneemt.

Handmatig klokken luiden
Vervolgens sprak voorzitter René Swane, die als ’Utrechts jonkie’ door de liefde in Den Bosch is thuis geraakt . Dat Klokkenluidersgilde beoogt het bezit aan klokken in de stad breder bekend te maken. Maar primair streeft zij er naar de spaarzame, veelal oude klokken die verspreid aanwezig zijn, liefst met een handmatige bediening te laten horen. Helaas zijn er een paar klokken, in de toren van de St. Cathrien en in het torentje van Reinier van Arkel. Van onze leden zijn er maar drie of vier die dat handmatig luiden bij gelegenheden nog werkelijk doen.
De opgang via smalle trappen onder de houten draagblaken uitkomend naar een van de zolders van het  stadhuis dat overigens uit drie panden bestaat.

foto's © paul kriele, 21 juni 2019., 


Voorzitter Swane die vijf eeuwen terug ging in de geschiedenis, toen [14e -16e eeuw] de stad in West-Europa bekend stond als klokkengietersstad. Daar herinneren de namen Gebroeders De Moer en Geert van Wouw [naar wie een straatnaam is genoemd], nog aan. Bossche klokken hingen onder meer in torens in Gdansk, Maastricht en Antwerpen. Klokken hadden een seculiere en een religieuze boodschap. Vandaar, aldus Swane, dat we ook dominee Erica Scheenstra en haar collega Ruud Stiemer van de Protestants kerk hebben uitgenodigd.
Swane onderstreepte nog eens dat handmatige, zoals dat vroeger gebeurde, omdat dat in tegenstelling tot het machinale, veel gevoelsmatiger gebeurt.’Het klinkt anders en het heeft een bepaald effect op je gevoel,’ hoor je de klokkenluiders, van wie er acht bij het Gilde zijn, zeggen.
 
Frans van der Smissen en Jan de Wit leiden
de groep van ruim twintig man en vrouwen
[waarvan sommigen geen broek maar een jurk dragen, en daarom die als laatste de trappen op gaan.. ..] naar de zolders van het
stadhuis dat overigens uit drie panden bestaat.


foto's © paul kriele, 21 juni 2019.
.......................................................................................
 

De Meridiaan
De oude Meridiaan, die eertijds toen er een nieuw parket kwam, bijna het loodje moest leggen. Maar na een korte discussie over de voor en tegens en de prijs…, is deze bijzondere tijdsaanduiding toch behouden kunnen blijven. Maar het bewijst maar een dag in het jaar -om 13.39 - zijn nut.
Met Frans van der Smissen zijn we intussen via steile trapjes met smalle treeën aanbeland op het dak van het stadhuis, waar vlak naast het torentje met een in alle richtingen wijds uitzicht over Bossche daken, we een uitleg krijgen over o.a. Willem van Veghel, ook wel Willem Buscoducis geheten over de dertien Hemony klokken en een Noteman van 1372. Deze heeft de naam ‘Ik heet Maria‘..
 
-Boven onder: Dak en torentje met het
carillon bestaande onder rmeer uit dertien  
Hemony klokken en een Noteman.
Klokken speelden vroeger een rol bij
het melden van brand, van oorlogsdreiging,
voor de tijdsaanduiding en als vermaak.

-Rechts boven: Dominee Erica
Scheenstraen collega Ruud Stiemer.

-Onder: Een drukke
Pensmarkt met mensen als poppetjes.

-Rechts onder: Zicht op de Markt
met hotel Central in de verbouwing.
foto's © paul kriele, 21 juni 2019


 
..........
.......

  

Al die eeuwen oude klokken hebben bekende Bosschenaren, onder wie Jeroen Bosch [rond 1500] en zijn tijdgenoot Erasmus en Karel de V [1555] en de hertogen, bij hun Blyde Incomsten, en zelfs nog Napoleon [1810] bij plechtigheden horen luiden en steeds als de oerklok [=uurklok] deed, de tijd aan gevend. Maar dat liep niet secuur. Bijvoorbeeld hielp na het gieten Jacob van Eijk uit Heusden met dat bij te stellen. Deze adviseerde de klok bij te tonen, zoals het uitslijpen heette. Dat middel eeuws systeem van luiden gebeurde vanuit een tuimelaar met broeken [draden] die naar de klepel leidden.

Via de wandelapp van Erfgoed ’s-Hertogenbosch [wandelroute door de binnenstad] is er een klokkenwandeling met info en gebeier te beluisteren.

Bijzonder en uniek jaarlijks terugkerend moment
Teruggekeerd in de Oranjegalerij neemt Harry Kelders het woord. Het was intussen kwart over één geworden, 20 minuten vóór het tijdstip waarop de zonnestralen via een glas in loodrozet, dat zich in een raam van de Oranjegalerij bevindt, de koperen meridiaan, die ligt op de vloer van die Oranjegalerij, zullen overschrijden. Op zo'n uniek moment staat de zon in ons land op haar hoogste punt. Gaande naar dat moment gebeurt door de groep in spannende afwachting. Spannend, omdat soms een wolk voor de zon gaat zitten, maar gelukkig juist net niet tegen 13.39 uur. Iedereen staat met mobiel of camera in de aanslag. Zelfs burgemeester Jack Mikkers komt toevallig, maar wel verbaasd over dit opstootje, even binnen lopen.
Juist om 13.38 uur worden de door het glas in lood aangelichte zonnestralen duidelijk zichtbaar op de planken vloer en trekt heel langzaan het witte middelpunt [een opening] van dat rozet langzaam over de meridiaan. Operatie geslaagd, tevredenheid alom.
De koperen meridiaan in de vloer van de
Oranjegalerij. Op de foto bovenin ook het glas in
lood rozet, waar middenin de  zonnestralen doorheen schieten.

......................................................................................................
Het  moment dat eenmaal per jaar
voorkomt [op de langste dag], waarop
om 13.39 uur  de zonnestralen
precies over de meridiaan heen schrijden.


foto's © paul kriele, 21 juni 2019.
...............................................................................

Dit moment geeft ook een koppeling met de tijd waarin er nog geen  uurwerken waren en zonnewijzers de tijd aangaven. Toen er eenmaal klokken waren werd tijdsbepaling veel gemakkelijker. Maar dat wilde nog niet zeggen dat het echt secuur was. Klokken liepen meestal 10-15 minuten achter of voor.
De sprong naar de twintigste eeuw was gauw gemaakt. Ons land kreeg in 1909 met de ons omringende landen Greenwichtijd. Maar er was nog altijd een tijdsverschil tussen Oost en West Nederland van 10 minuten. De Nederlandse Spoorwegen stelde daarop, om de treinenloop over geheel het land gelijk af te stemmen, een spoortijd in.
De pèrdjes van het stadhuis
Na deze unieke gebeurtenis geeft Kelders nog een uitgebeeid en tamelijk ingewikkelde uitleg van de baan die de aarde om de zon maakt en welke variabelen daar nog aan vast kleven….
Het bezoek aan het stadhuis wordt afgerond met een kijkje in de toren waar ‘de pèrdjes van het stadhuis’ om het hele uur draaien.
 
.........
Het uurwerk dat ook de grote
klok in het houten plafond
van de oude raadszaal aanstuurt. 
Die klok was een uitkomst voor de de burgemeester om tegen de langdradige raadsleden te zeggen: 'Uw spreektijd is om!’, vertelt  Kelders.
..................................................................................
De pèrdjes van het stadhuis die in 2017
door Fenke Brouwers-Rinkel zijn gerestaureerd
en opnieuw van een verflaag zijn voorzien.


foto's © paul kriele, 21 juni 2019.
........................................................................................................

Het is net 14. 00 uur geweest. Dus we zijn net te laat, maar kunnen op een van de zolders daardoor op ons gemak het uurwerk dat ook de klok van de oude raadszaal bestuurt, bewonderen en fotograferen. Op diezelfde vloer bevinden zich de perdjes. De ruiters staan er glanzend bij, want ze zijn pas, in 2017, door Femke Wouters-Rinkel gerestaureerd en van een nieuwe verflaag voorzien.
Ook in 1808 door A.van Kaathoven, in 1902 door J.vanWamel en in 1976 door Eijsbourts/H. Romanesco [zichtbaar met een handtekening] zijn de pèrdjes gerestaureerd.

Terug in de Oranjegalerij vertelt Harry Kelders  over die aardbaan met zijn onzuiverheden. Dat komt onder meer doordat de as van de aarde wiebelt. Een handicap die hij demonstreert met een draaiende tol. 
............

-Boven: Een nieuwsgierige groep uitkijkend naar
HET moment van de dag, nee van het jaar als de
zon door een glas in loodrozet naar binnen schijnt !

-Links boven: Na afloop van de diepgravende uitleg
door Harry Kelders [r.] over de zon en de baan van de
aarde daar omheen en het tijdsverloop door de eeuwen
heen, besluit voorzitter René Swane met een
dankwoord de uniek kennismaking met het
stadhuis op een wel heel  bijzondere dag van het jaar.

-Links: De draaitol die Kelders toont om
de wiebelige as van de aarde te demonstreren.


foto's © paul kriele, 21 juni 2019.
.......................................................................................................
 


Terug naar boven