Timmermans' lezing over het Oordeelspel

Printerversie
Gepubliceerd op: 18-10-2010 | Gewijzigd op: 20-10-2010
Voor leden van de Heemkundekring de Boschboom en andere belangstellenden gaf Jo Timmermans van het Jheronimus Bosch Art Center op maandagmiddag 18 oktober 2010 in een zaal van het JBAC, een toelichting bij het ontstaan en de bouw van het in mei 2010 in de voormalige Jacobkerk geïnstalleerde Oordeelspel. Dat 10 meter hoge 'Laatste Oordeel',  zoals het in de middel eeuwen werd genoemd, heet officieel Astronomisch Kunstuurwerk.

Het bestaat uit een of meerdere omlopen, anders is het geen kunstuurwerk.


Drie jaar voor het overlijden van Jeroen Bosch [† 1516], stond er in de St.Jan -vlakbij wat nu de Mariakapel is, in de westelijke hoek van het noordertransept  een al dergelijk uurwerk. De maker was Peter Wouterszoon.

Maar het bisdom wilde in de kathedraal geen Oordeelspel dat uiteraard een toeristische attractie zou worden. De te verwachten herrie er omheen zou de liturgie te vaak kunnen vestoren.


Dankzij een gift van Multi Vastgoed  en ING Vastgoed, die de Arena lieten bouwen en de eerste aanzet van 250.000 gulden en later de oprichting van een stichting is er uiteindelijk in het Jeroen Boschcentrum eind mei 2010 een astronomisch uurwerk onthuld.


In de aanloop daar naar toen was als locatie het Noordbrabants Museum afgevallen. Het spel was voor het museum te historiserend en niet historisch genoeg.
De Arena bleek niet geschikt omdat het daar te open is en voor een [uiteindelijk] ruim vier ton kostend project te kwetsbaar.

Een oordeelspel  toont Gods schepping en de plaats van de mens daarin. In de middel eeuwen was men zich bewust van  zijn sterfelijkheid of werd daarvan bewust gemaakt. Men leefde tussen de vrees voor de hel en de hoop op de hemel.

Dat uurwerk bestaat uit vier delen:
-het torentje met het carillon en de twee -op trompet blazende - engelen, nagemaakt van 'Het Laatste Oordeel [Wenen]
-twee grote engelenpanelen, op linnen nageschilderd van de panelen uit de St. Jan, die getraceerd worden als 'Uit het atelier van Jeroen Bosch' en dan ook de vier ook op linnen geschilderde engelenpanelen
-de Driekoningen. die Maria een groet brengen
-astronomisch uurwerk met het calendrium en astrolabium

Links: Onder het bovenste deel [ het torentje met carillon] de luiken waarop de engelen staan. Daartussen speelt zich ook het tafereel rond hel en hemel af.  Aan weerszijden van het klokkenspel  staan twee op een trompet blazende engelen. [Naar Laatste Oordeelschilderij]. Op de uren klinkt ook het kleine carillon met 12 hemisferische bellen in de top.
Het origineel van het torentje is bewaard gebleven.


Hierboven: Links gaat een geluk uitstralend naakt persoon naar de hemel en rechts duikt een zondaar in de hel..

Links: Het bovenste deel met het torentje en het klokkenspel Van dit

foto's ©  paul kriele, 18 oktober 2010.

Op de balk boven het calendrium staat in het latijn: 'Wie vergeeft mij mijn verloren tijd?'
foto's © paul kriele, 18 oktober 2010.
De uitleg van Jo Timmermans bij het Oordeelspel, dat in mei 2010 werd geplaatst aan de westkant van de aula van het Jeroen Boschcentrum.

Het uurwerk komt uit de oude toren van de Jacobkerk, maar wordt door een atoomklok elektronisch bijgestuurd, omdat het voor een astronomisch uurwerk niet nauwkeurig genoeg is. Dat oude uurwerk zorgt voor het draaien van de Driekoningen en het  Oordeelspel. Het geeft ook de hele, halve en kwartierslagen aan.
Omdat het uurwerk op de grond staat en zodoende de gewichten niet diep kunnen zakken, worden ze met behulp van een elektromotor telkens automatisch omhoog getakeld.
Op de rechter foto hierboven is ook Jacobus de Meerdere te zien. Links aan de buitenzijde wijst hij met een stok en de tekst 'Dit is de dag van vandaag' aan.

voorstudies en voorwerk
Voordat de bouw kon beginnen hebben Ed Hofmann en Jos Koldeweij veel werk verricht, vertelt Jo Timmermans voor een gehoor van rond de honderd belangstellenden. De bouw met figuren die afgekeken zijn van schilderijen van Jeroen Bosch zoals het Laatste Oordeel en de Aanbidding van H. Antonius, en ook de kleuren die historisch verantwoord moeste zijn,
is in uiteenlopende Tjsechische ateliers gebeurd.
Timmermans vertelt vol lof over de professionaliteit en de deskundigheid van deze ateliers en van de wereld vermaarde klokkengieterij Eijsbouts uit Asten,die het astronomisch uurwerk heeft gebouwd en ook de 12 bellen heeft gegoten.
Zij vormen tezamen een octaaf en maken het spelen van bijna elke melodie mogelijk.
De kleinere constructieve werken zijn in Den Bosch [elektrotechniek] en het kunstige houtsnijwerk is bij Praga Mystica gemaakt.
Er is gevochten met de tijd, laat Timmermans weten, om het uurwerk klaar te hebben ruim vóór 31 mei de dag van de onthulling.

De koningen Caspar, Melchior en Baltazar. Voorop loopt een page. De omloop van de Driekoningen die Maria- knikkend - een groet brengen.Het is afgeleid van het schilderij 'De Aanbidding der Wijzen dat zich in  het Museo Del Prado [Madrid] bevindt. Dat geldt ook voor Maria met kind.
foto's © paul kriele, 18 oktober 2010.

Toen het uurwerk, waarvan het zwaarste deel 1000 kilo weegt, klaar was en daar in elkaar gezet en uitgeprobeerd was, is het 10.20 m hoge gevaarte in delen en in containers verpakt op transport gegaan naar Nederland.
Het paste precies in het 11.40 m hoge gewelf aan -ook weer, zoals 5 eeuwen geleden in de St.Jan -aan de westkant van de  voormalige kerk. De zijde waar het ook hoort te staan, onderstreept Timmermans.

Terug naar boven