Historie SociŽteit

Printerversie
Gepubliceerd op: 01-05-2009 | Gewijzigd op: 20-05-2019
De stad telde in voorgaande eeuwen een zestal sociëteiten waaronder De Unie. Daaruit is café De Unie op het Kardinaal van Rossumplein voortgekomen. Ook de naam Casino, later TheateradParade, herinnert aan een sociëteit.
Sociëteit ' De Zwarte Arend' op Markt 11 en Sociëteit 'Amicitia' op de hoek Kolpertstraat/Markt zijn in 1949 samengegaan. 
In een statig herenhuis, gelegen op Peperstraat 15, komen heren uit de gegoede stand nog steeds wekelijks bijeen .

Naar artikel  44 ste lustrum 9 mei 2009
-----------------------
43ste lustrum -6 juni 2004
1. Inleiding  
2.  Berichten  
3. Historie 'De Arend' 
4. De Unie
5. Sociëteit Casino: u gaat naar nieuwe site www.bastionoranje.nl
7. Koffiehuis
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1. Inleiding :  De Zwarte Arend en Albert Heijn
 
Het pand Markt 11 met het societiëtssymbool De Zwarte Arend op het dak. Dit is de situatie na restauratie kort voor de heropening als kledingzaak The Store.

foto© gerard monté, 13 juli 2001.

Op de Markt 11 huisde tot 1969 de sociëteit De Zwarte Arend. Het pand staat beter bekend als de supermarkt van Albert Heijn. Op de daklijst prijkt nog altijd een Zwarte Arend, niet van zink, maar een replica van kunststof. Het origineel staat in de tuin van Peperstraat 15, waar de herensociëteit sedert het samengegaan met Amicitia [1949] is voortgezet. Amicitia [Vriendschap] is de naam van de precies op de andere hoek met de Kolpertstraat gelegen sociëteit.
De geschiedenis van dit pand-Markt 15- gaat terug naar 1789 toen het onder de naam het Hollands Koffiehuis al een sociëteit was. Dat jaartal geldt ook als datum van oprichting van de nu nog bestaande [gefuseerde] sociëteit. De oorlog had beiden in hun voortbestaan aangetast: Amicitia zag in die jaren haar ledental verminderd en =De Zwarte Arend= was armlastig geworden. Na de oorlog bleek herstel van de deels geruïneerde soos op Markt 11 niet meer uit eigen middelen bekostigd te kunnen worden. Amicitia dat in de oorlog kon blijven functioneren heeft in 1945 haar pand op nummer 15 weer kunnen innemen.


2. Berichten

Sociëteit viert 43ste lustrum   5 juni 2004.
Met een concert en een gala-diner vierde de sociëteit Zwarte Arend/Amicitia haar 215-jarig bestaan. De combinatie van beide sociëteiten komt voort uit twee culturen: de ene partiottisch/oorspronkelijk protestant getint en gehuisvest in het Hollands Koffiehuis. Dat lag op de hoek Markt /Kolperstraat. Het ledenbestand was vooral militair. 
En de ander –samenkomend in het pand De Zwarte Arend, was vooral sjiek getint en had de Bossche adel [bankwezen] tot lid. De geloofsrichting was merendeels katholiek naast een kleine groep van mannen uit hervormde en joodse families.

Sedert 1969, twintig jaar na de fusie, is De Wereld in de Peperstraat het sociëteitsgebouw.
Daarin is op initiatief van lid Ad van Akkerveeken, die tien dagen geleden [26 mei 2004] overleed, het embleem van beide herengezelschappen door oud-president en ere-lid Kees de Ruiter in de glazen deuren van de toegangshal, onthuld.
De feestelijkheden gingen gepaard met een concert in de Grote kerk. Daar is-in concertvrom- de opera Cavalarine Rusticana van Pietro Mascagni uitgevoerd. Het gezelschap van circa 200 personen toog in een luisterrijke stoet naar de sociëteit aan de Peperstraat. Daar werd -zoals hierboven beschreven - een geëtst embleem in de tochtdeuren onthuld. Het stelt voor twee in een geslagen handen, dat de vriendschap tussen twee sociëteiten uitbeeldt.
Aansluitend was er een gala-diner/dansant.


Ander bouwplan Albert Heijn-Markt   17 november 2000.
Op Markt 11 komt wel een modezaak, maar niet van de Spaanse modeketen Mango, oorspronkelijk de nieuwe huur]er van de voormalige AH-supermarkt. Mango, die een voorkeur heeft voor historische panden, heeft het aantal nieuw te openen vestigingen teruggebracht. De reden is niet bekend.
AHOLD is nu in zee gegaan met de Nederlandse modeketen Basilicum. Het bouwplan voor het sociëteitsgebouw De Zwarte Arend is hierdoor veranderd. De verbouwing door bouwbedrijf Van de Broek uit Breda lag daardoor enige weken stil.

Links: doorkijk vanuit pand Markt 11, waarvan in de zomer van 2000 het interieur werd gesloopt, naar buiten. Rechts achter schotten in een nis  van de toegangshal stond ook een kleine replica van De Zwarte Arend.
foto's © paul kriele, 11 juli 2000.

Het is opvallend, dat de gestuukte muurpartijen, schouwen, gedecoreerde plafonds en sierlijke houten trap zijn verdwenen. De karakteristieke luifel zal evenmin terugkeren. De kelders, die niet bij de winkel worden betrokken, blijven wel in tact. Hoewel klant-onvriendelijk, aldus een woordvoerder, blijven de entree en het halletje gehandhaafd.
Volgens AHOLD Vastgoed, eigenaresse van het pand, had de sloop van het interieur de instemming van de Rijksdienst en de gemeentelijke monumentencommissie.
In mei/juni 2001 gaat Markt 11 als modewinkel The Store open.

Sloop interieurs van 2 historische panden Suisse en Albert Heijn   juli 2000.
Momenteel zijn de panden Hoge Steenweg 1-1a en 3 [voorheen Suisse-Mode] en Markt 11 [voorheen Albert Heijn] in grootscheepse verbouwing. Nagenoeg al het oude is al gesloopt tbv economische verkoopruimte.
Ondanks geruchten komt de luxe Spaanse kledingformule Zara niet naar Den Bosch. Ahold blijkt nog steeds in onderhandeling over de verhuur van het pand, zo laat een woordvoerder van RSP-makelaars weten.
sloop
Het monumentale pand Markt 11 is in eigendom van AHOLD Vastgoed. De voormalige supermarkt en voorheen sociëteit werd binnen een week helemaal uitgepeld tbv een kledingzaak. In de tijd van sociëteitsgebouw [tot 1969] waren de benedenzalen rijk aan schouwen, gigantisch stucwerk en muurdecoraties. Daarvan is nog één bewerkte console of muurzuil overgebleven.
Het halletje, waardoor het winkelpubliek naar binnen kwam, is als enige nog in tact. Dat heeft nog wel een rijk gestuct plafond en in een nis staat zelfs nog een gebeeldhouwde zwarte adelaar, die verwijst naar de naam van het pand.

Reliëf onthuld op Peperstraat 15   3 november 2000.
Vrijdag 3 november onthulde de president van sociëteit De Zwarte Arend/Amicitia- dr. Jan van Haperen- in de hal van Peperstraat 15 -een stenen wandreliëf met daarop een arend. Dit sociëteitssymbool, ontworpen door de Helmondse medailleur, beeldend kunstenaar en ontwerper van stoffen Jos Reniers, attendeert de bezoeker op de codes die het lidmaatschap van een sociëteit met zich brengt, aldus Van Haperen in een toelichting.
De financiering is mogelijk gemaakt door het aantrekken van 100.000 gulden in 1979 teneinde belangrijke uitgaven te kunnen financieren. Onder het gezag van de toenmalige therausier Wim Sindorff werd voor de accentuering van het pand als sociëteit 8.850 gulden gereserveerd, mogelijk gemaakt door een lening van enkele leden die als schenking werd omgezet.
Inmiddels was ook het besluit genomen om aan of in het pand een blijvende verduidelijking van het sociëteitsleven aan te brengen. 
In de hal van het sociëteitsgebouw op Peperstraat 23 werd najaar 2000 een stenen gedenkplaat onthuld voorstellende de arend, daarmee refererend aan de -halve- naam van de sociëteit Amicitia/De Zwarte Arend De maker/ontwerper is Jos Reiniers uit Helmond.

foto © gerard monté, november 2000.



Overleg is gaande over al of niet behoud. . 11-7-2000.

- foto's © gerard monté.
 
Linker foto:  2e pand van links, Markt 11. Onder de naam 'De Zwarte Arend' heeft het ook gediend als sociëteit, maar het stond beter bekend als de supermarkt van Albert Heijn.
In 2000/2001 werd het pand van AHOLD ingrijpend verbouwd en opgeknapt ten behoeve van een kledingzaak. De details uit de tijd van de empire keren terug. Voor de deur zal ook het koekoekshek worden teruggeplaatst ter markering van de veranda.
Markt 15, het sociëteitsgebouw van het Hollands Koffiehuis, later Amicitia.

Beiden sociëteten gingen in 1949 een fusie aan en betrokken in 1969 Peperstraat 15. Maar De Zwarte Arend op de daklijst - al is het een kunststof replica- bleef staan .

3. de Historie
couleur locale
Sociëteit De Zwarte Arend gaat door voor een liberaal-katholieke en Amicitia voor een puur katholieke vereniging. Zo stond het er voor in de jaren -laten we zeggen- voor het Concilie. Maar Amicitia begon in 1789 met een ledenbestand overwegend bestaand uit protestanten. Halverwege de negentiende eeuw sloeg dat om naar een katholieke signatuur van doktoren notarissen en advocaten. Eind negentiende eeuw was de couleur locale van de leden meer vermogend zakelijk getint. De katholieke signatuur werd in 1936- als criterium bij de ballotage- verlaten.
De Van Meerwijks, Bolsius en De Wijs kozen voor Amicitia, terwijl bij de Zwarte Arend adellijke en de algemeen bekende families, zoals de van Van Lanschots, Tilmannen, Van Rijckevorsels en de Drossaerts zich lieten inschrijven.
 
De indrukwekkende voordeur van het pand De Wereld met in het bovenlicht de Atlas. Peperstraat 15 is in eigendom van de sociëteit De Zwarte Arend/Amicitia/. Tot 1969 werd het bewoond door KNO-arts Simons.
Het is een herensociëteit daterend van 1789, resp. 1809. Maar kort na de oorlog werden ook dames toegelaten die er zich vooral bezighouden met het bridgespel en het bijwonen van lezingen en andere causerieën.


foto © gerard monté, 6 april 1999.
 

Historie van De Zwarte Arend
Leden van de voorloper van de Zwarte Arend kwamen nog in de Gouden Leeuw [nu V&D] bijeen, maar mogelijk rond 1821 moest- vanwege een ledentoename- naar een ruimere behuizing worden uitgezien. Dat werd gevonden in het pand Markt 11 met de naam De Zwarte Arend. Het was tussen 1782-1809 al in gebruikt geweest door 'de Groote Sociëteit'. De uiteindelijke aankoop gebeurde in 1832 voor 15.000 gulden. Kastelein was J. van Duuren, bekend van het Redoutkollegie uit de Orthenstraat.
In 1862 voert aannemer J.Schull uit de St.Jorisstraat een verbouwing uit die maar moeizaam werd gefinancierd. Met de verkoop van aandelen en een hypothecaire lening lukte het uiteindelijk de verbouwing van 20.000 gulden betaald te krijgen. Na jaren delibreren en een tijdelijke verhuizing naar de Korenbeurs komt er een nieuw gebouw te voorschijn dat allure heeft. Op 4 december 1862 komen twee militaire muziekkorpsen de opening opluisteren. Een gezamenlijke maaltijd zat er niet meer in.

Van de het ontwerp van de Brusselse architect Pierre Peeters zijn de geveldecoraties [rozetten, consoles en penanten], de overkapping en het koekoekshek met veranda de meest markante delen. Zij zullen bij de aanstaande restauratie teruggebracht/hersteld worden. De Belg Peeters had een voorkeur voor wat aangeduid werd met Deuxiëme Empirestijl.
Achter de binnenplaats stond de kasteleinswoning die ook bereikbaar was via een achteruitgang die uitkomt in een nu nog bestaand poortje in de Ridderstraat De sociëteitszaal werd niet naar de eerste verdieping verplaatst, maar bleef gehandhaafd op de begane grond. Onduidelijk is of de marmeren schoorsteenmantel in Gothieke stijl werd uitgevoerd. De bovenzaal ingericht met kamers, ging dienst doen voor alleenstaande sociëteitsleden.
De kosten van de verbouwing is de vereniging nimmer te boven gekomen. Dat speelde haar nog parten bij het uitbreken van de oorlog. Daarvan waren de gevolgen nog eens niet te overzien: de bezittingen werden door de Duitsers in 1941 geliquideerd, het interieur uitgeleefd door gebruik van Duitse- en na de oorlog- Nederlandse militairen, evacués en leegstand. Rampzaliger nog was dat het ledental was gedaald. Enkele vooraanstaande bestuurders waren in oorlogstijd omgekomen.

Ook bij Amicitia was het ledental aanzienlijk verminderd. Een samengaan bood een welkom soelaas. In 1939 noopte de exploitatie en het dalend ledenbestand de besturen van beide vereniging tot een samengaan. Een van de maatregelen bij de Zwarte Arend was de invoering van een lidmaatschap voor dames.

Vereniging Sociëteit Casino
Den Bosch heeft tal van sociëteiten gekend. Vroeger sprak men ook nog van koffiehuizen. De Harmonie, De Unie, het Stadskoffiehuis en de Groote Sociëteit, de Katholieke Kring zijn inmiddels verdwenen. Café de Unie is slechts als herinnering aan de gelijknamige soos blijven voortbestaan. De Unie was een gezelligheidsvereniging maar vergelijkbaar met de sociëteit. die hierna besproken wordt. Ook de Unie bood toneelvoorstellingen aan maar was meer burgelijk getint.
Ook de Vereniging Sociëteit Casino behoort tot de categorie sociëteiten. Zij was - en is - hoofdzakelijk cultureel getint. VSC bood ontspanning met bals en toneel. De voorstellingen vonden plaats in het oude Casino aan de Papenhulst waartoe ook de Casinotuin behoorde. Achter de gebouwen aan de Papenhulst werd zelfs getennist. Gebouwen en de tuin, even over de Binnendieze gelegen, zijn in 1934 geruild met de gemeente. Bij die transactie kreeg de Sociëteit de beschikking over een stuk grond waar zij in 1935 -vergeleken bij de toneelzalen op de Papenhulst-een volwaardige schouwburg liet bouwen. Op die plek hadden tot die tijd de stallen van de cavalerie gestaan. De schouwburg werd later [1969] gemeentelijk, maar de VSC bedong dat zij haar 150 leden een 23-tal toneelvoorstellingen kon blijven aanbieden. Dat was contractueel vastgelegd.
 

Rechts: het sociëteitsgebouw aan de Papenhulst.
Links: het oude Casino dat in 1935 aan de Parade open ging en toen nog Casino heette.
Nog steeds maakt de VSC gebruik van Theater aan de Parade. Dit theater liet in 1996 de naam Casino vervallen om verwarring met de opkomende speelcasino's te voorkomen. De aanpassing paste ook in de mode van de tijd. Maastricht kent- ook- een Theater aan het Vrijthof. 
tekening © architectenbureau C. Brück Arnhem /archief Casinio


Metamorfose van Albert Heijn in kledingzaak 123 mei 2000.
Albert Hein was rond 1960 verhuisd van de Hinthamerstraat naar Markt 11. In 1987 -bij de realisatie van het nieuwe Loeffplein- verliet Albert Heijn de Markt om in de Arena een nieuwe super te openen. Sedertdien is er in het pand op de Markt een discount in boeken, cd's en video's gevestigd.

Markt 11 deed sedert 1821 dienst als sociëteit. Die functie is nog steeds herkenbare aan de Zwarte Arend. Rond 1600 was het pand een wijntaverne en later -tot in de achttiende eeuw- koffiehuis.
Het monumentale pand is uitgevoerd in empirestijl. Eigenaar AHOLD heeft het verhuurd aan een kledingzaak. Het wordt binnenkort in stijl opgeknapt: de ornamenten aan de gevel, zoals de consoles en daklijstversiering en het koekoekshek rondom de overkapte veranda keren terug.

De onroerend goedafdeling van AHOLD vond via projectontwikkelaar RPS een huurder, een kledingzaak in het betere genre, door een woordvoerder aangeduid met: kleding volgens een 'Spaanse formule'. Binnenkort wordt het interieur grondig aan de nieuwe bestemming aangepast. De directie zegt dat de historische elementen van het pand zullen worden gerespecteerd, zelfs geaccentueerd. Op de stoep zal een koekoek, zoals een ijzeren hek heet die ook voor de herenhuizen in de Peperstraat staan, kom in oude luister terug. Ook de kelders worden inzichtelijk gemaakt. RSP zegt dat De Zwarte Arend terugkeert als hét pand van de Markt.
De actualiteit is anders...
In de Nieuwsbrief Bastion Oranje dd.11-7-2000 werd over over de sloop gepubliceerd. Tijdens die werkzaamheden -van 4-12 juli 2000- is nagenoeg alles uit het interieur weggehaald. Het toont aan dat de voornemens niet zo mooi worden uitgevoerd als was aangekondigd....
 
Het interieur bevatte strakke zuilen, gestuukte plafonds en gedecoreerde schouwen op de begane grond en de etage, maar van dat alles is weinig meer te zien... foto's © paul kriele, 11 juli 2000.

Sociëteit De Unie  
Het huidige café ‘De Unie’ aan het Kardinaal van Rossumplein heeft als voorganger de gelijknamige sociëteit.  
De geschiedenis van deze sociëteit is soms rooskleurig met tijdvakken van volop activiteiten en regelmatig hoog bezoek. Hoogtepunten waren de concoursen en inhuldigingen van vooraanstaande beschermheren  
De financiële situatie vormt een op zichzelf staand verhaal, zo wispelturig dat zelfs in 1854 een faillissement dreigde.
Het besluit tot oprichting van de sociëteit werd op 28 november 1826 genomen door een gezelschap dat ‘…de Kennis van Handel en Nijverheid wil bevorderen, Gepaard gaande met gezellig verkeer’.  
Uit de allereerste handtekeningenlijst van de officiële oprichtingsvergadering [1 mei 1827] blijkt, dat de vereniging 27 leden telde en onder leiding stond van een bestuur bestaande uit de eerste president A.Wartenberg, tevens legger van de eerste steen [18 augustus 1828].
De overige bestuursleden waren J.Gerris [secretaris], later G.P.J.Noyons, vice-president A.J. Stokvis en penningmeester A.Houtman.  

Het Hollands Koffiehuis
Middenin Markt 11, Sociëteit De Zwarte Arend, dle in1949 fuseerde met Amicitia.


Op de Markt 11 huisde tot 1969 de sociëteit De Zwarte Arend. Het pand staat beter bekend als de supermarkt van Albert Heijn. Op de daklijst prijkt nog altijd een Zwarte Arend, niet van zink, maar een replica van kunststof. Het origineel staat in de tuin van Peperstraat 15, waar de herensociëteit sedert het samengegaan met Amicitia [1949] is voortgezet. Amicitia [Vriendschap] is de naam van de precies op de andere hoek van de Markt met de Kolpertstraat gelegen sociëteit.

Geschiedenis van dit pand-Markt 15- gaat terug naar 1789 toen het onder de naam het Hollands Koffiehuis al een sociëteit was. Dat jaartal geldt ook als datum van oprichting van de nu nog bestaande [gefuseerde] sociëteit. De oorlog had beiden in hun voortbestaan aangetast: Amicitia zag in die jaren haar ledental verminderd en = De Zwarte Arend = was armlastig geworden. Na de oorlog bleek herstel van de deels geruïneerde soos op Markt 11 niet meer uit eigen middelen bekostigd te kunnen worden. Amicitia dat in de oorlog kon blijven functioneren heeft in 1945 haar pand op nummer 15 weer kunnen innemen.


Het Hollands Koffiehuis pop de hoek Markt Kolperstraat.
foto's © gerard monté. 16 oktober 2004 .
 

Markt 15, het sociëteitsgebouw van het Hollands Koffiehuis, later Amicitia. Markt 11 staat meer recent [jaren 80/90] bekend  als de supermarkt van Albert Heijn. Bij de opknapberut voor de kledingzaak keerden de details uit de tijd van de empire terug. Voor de deur zal ook het koekoekshek worden teruggeplaatst ter kadering van de veranda.

'De Zwarte Arend' en 'Amicitia' gingen in 1949 een fusie aan en betrokken in 1969 Peperstraat 15. Maar De Zwarte Arend op de daklijst van Markt 11  - al is het een kunststof replica- bleef staan. Het echte beeld staat in de tuin van de Peperstraat.

Vervolg van sociëteit De Unie
Het Onroerend goed

Het –in drie vleugels ontworpen - gebouw is gelegen op het eind van de Tweede Nieuwstraat. De grond was –merendeels- in eigendom geweest van het R. K. Armenbestuur en deels [kaden] van het Rijk. Het bouwen ging de vereniging niet erg vlot af. Tweeëneenhalf jaar na de het oprichtingsbesluit werd de sociëteitszaal feestelijk in gebruik genomen.  
Afgezien van enkele andere elementen waren financiële, soms oorlogsomstandigheden de oorzaak van de vertragingen. Het zou na de eerste steenlegging nog tot oktober 1831 duren vooraleer bijvoorbeeld de buitenmuren waren ‘aangepleisterd’.  
De aansluitende opdracht voor de bouw van de twee vleugels [Aannemer Laffertée] ging pas in januari 1832 de deur uit… Door de ‘Staat van Beleg’ tijdens de Belgische Opstand raakte die uitvoering vertraagd. Pas kort na 1843 moet dat werk zijn geklaard.  
 
Op de achtergrond het oude sociëteitsgebouw van De Unie toen het beeld van Kardinaal van Rossum in april 2004 werd herplaatst. Het hoofdgebouw ligt aan het plein, de eerste vleugel aan de zijde van het kanaal. Deze inspringende bouw is nog zichtbaar, maar op de plaats van de aanpalende tweede vleugel zijn rond 1900 drie huizen gebouwd. In het archief van Bouw-en Woningtoezicht ontbreken de documenten daarover.

foto © paul kriele, 29 april 2004.

De leden
Bij elke vergadering staan niet alleen de afwezige en aanwezige leden genotuleerd, ook degenen die te laat kwamen of de vergadering vroegtijdig verlieten kregen een aantekening. ‘De Unie’ telde Honorair leden; zij vormden een Muziek College en verplichtten zich wekelijks een instrument te bespelen in het Sociëteitsorkest, dat in de tuin of in de zaal het ingestudeerd repertoire ten gehore bracht.  
De ‘Gewone Leden’ dienden in de stad te wonen en de buitengewone leden hadden hun verblijf buiten de stad. Onder deze laatste categorie vielen ook de zonen van ongehuwde leden en van de bij hun vader inwonende zonen, evenals de ongehuwde broers uit een vaderloos gezin waarvan al een der broers ‘Gewoon’ lid was.
De 74-jarige Bruggeman, die jaarlijks wel een bundel uitgeeft over een deelaspect van Den Bosch, heeft vanaf de oprichtingsdatum van de soos op 1 mei 1827 tot en met de laatste bestuursvergadering op 22 januari 1895 het verloop vergaard van de riante tuin met kegelbaan, beugelbaan en handboogschutterij, de hele rits kasteleins/beheerders en de gebouwen tot en met de activiteiten die er plaatsvonden.  
Over de status van de leden is hij niet helemaal zeker. Van hun beroepen is weinig bekend of zijn de gegevens niet achterhaald kunnen worden. Behalve van ene slager Wartenberg en twee aannemers, te weten Laffertée en Van der Pelt. Bruggeman suggereert dat de leden afkomstig waren uit de gegoede middenstand.
reglementen
Voor elke –feestelijke- gebeurtenis, voor elke ontspanning, of als leidraad voor bestuur en leden, bestond een reglement. Een van de eerste markante regels [1826] luidde: ‘,,,dat er geene Godslastering noch zedelooze gesprekken zullen worden toegestaan en ten krachtigste worden geweerd’.
In de jaren dertig van de achttiende eeuw volgden er regels over het plukken van bloemen en uithalen van vogelnesten in de tuin. Voor elke geplukt ‘blommetje’ stond 30 cents boete.
Het was verboden bij muziekuitvoeringen ‘met kinderwagens in de paden van den tuin te rijden’ [1835]. Het reglement van 1887 bevatte de regels dat het evenmin was toegestaan ‘honden in de sociëteit of in de tuin mede te brengen’. ‘Bij muziekuitvoeringen en feesten is aan de dienstboden der Leden de toegang ontzegd.’ 
 Financiën
Ook al is in het algemeen het verloop van het sociëteitsleven bij De Unie ‘rooskleurig’, aldus de auteur, er waren in de jaren dertig van de achttiende eeuw tijden van financiële tegenslag door bouwactiviteiten of een terugloop van leden.  
Het bestuur heeft bijvoorbeeld met het uitschrijven van aandelen van tien en 25 gulden, tegen 5% rente ’s-jaars en met betalingsregelingen ‘alle zeilen moeten bijzetten om het hoofd boven water te kunnen houden’.  
Ook in 1854 toen een faillissement dreigde en op het laatste moment een veiling van vier percelen grond en een gebouw werd afgeblazen hing het voortbestaan van de Sociëteit aan een zijden draadje. De schuld bedroeg op dat moment 15.000 gulden.

Tweede tijdvak 
Na een dieptepunt ging het de vereniging weer voor de wind dankzij het aangaan van een hypotheek en door het koffiehuis aan een particulier te verpachten. Een financiële bijdrage van goedgestemde leden gaf soelaas in de begroting waardoor enkele posten konden worden gesaneerd. Door het bij algemene stemmen aangenomen besluit ‘de vereniging nieuw leven in te blazen’ ging de Sociëteit een ‘tweede tijdvak’ in, zo blijkt uit de notulen van 15 september 1862.
activiteiten
Aan activiteiten was er geen gebrek. Achter de sociëteitszaal was een riante tuin gelegen waarin van lieverlee een handboogschutterij, een beugelbaan en een kegelbaan werd ingericht. De tuin, die zich uitstrekte tot voorbij het in 1855 gebouwde klooster en de in 1859 gerealiseerde kerk van de paters Redemptoristen, werd ook benut voor de viering van Koningsverjaardag, Nationale en Internationale Kegel - en handboogwedstrijden, Muziekconcoursen die door de eigen Harmonie werden uitgeschreven en de jaarfeesten van de sociëteit.
Bij dergelijke gelegenheden werd de tuin met flambouwen,verfpotten en lampions versierd.
Opvallend is, schrijft Bruggeman, dat er op hoogtijdagen van muziek - en kegelconcoursen of het Koningsschieten van de handboogschutterij ’De Unie’ zoveel volk te hoop liep. Dergelijke evenementen gingen vaak met een inhuldiging of optocht gepaard.
Wanneer de toeloop zodanig groot was mocht met instemming van de gemeente het nabij gelegen ‘Park’ worden benut, zoals dat in 1882 bij het 55-jarig bestaan gebeurde.  

Erelidmaatschap prins [Willem] Alexander
Bij aanvaarding van het beschermheerschap door prins [Willem] Alexander van de Handboogschutterij de Unie [1844] bezocht een delegatie van de sociëteit Zijne Koninklijke Hoogheid in Den Haag. Na hun bezoek waar de prins een gouden medaille aan een zilveren collier met inscriptie werd aangeboden [11 october 1844] keerden de bestuursleden en L.W. van den Bosch als regerend koning van schutterij St. Sebastiaan per boot terug naar Den Bosch. De stad verkeerde al in feestelijke stemming zodra het besluit van het erelidmaatschap vanuit Den Haag in Den Bosch bekend was gemaakt.
Bij aankomst aan de kade in Engelen wachtten de delegatie een feestelijk, meer nog een uitbundig welkom. Een grote schare van de bevolking was uitgelopen en verkeerde in een uitbundige stemming: vlaggen hingen van de huizen, de klokken beierden feestelijke muziek en de schutterij en muziekkorpsen escorteerden de boot van Engelen naar Den Bosch. Bij het sociëteitsgebouw overkwam de president en zijn gezelschap een feestelijk onthaal. 

Bruggeman vermoedt dat in 1895 een terugloop van leden en het op een te grote voet leven van de vereniging de oorzaken waren van het einde van Sociëteit De Unie. Over die afloop laten de archieven hem in de steek. Als schaarse vermelding geven de notulen van de laatste vergadering op 22 januari 1893 hem houvast. De vereniging moet nog een korte nabloei hebben gekend, zoals uit de verbouwingsplannen voor de derde vleugel blijkt, maar dan is het al over de eeuwwisseling heen.
Onder voorzitter F. Hoenselaars en vice-president H.J. Steenbergen kwam er een eind aan Sociëteit De Unie. 
---------------------------------------------------

Bronnen: o.a. 'Een vereniging van vrienden, uitgave bij gelegenheid van 200 jaar Amicitia in 1989, en de Nieuwsbrief Bastion Oranje. '175 jaar Sociëteit De Unie' door Henk Bruggeman, juni 2001 .

Terug naar boven