Start project Vestingwerken

Printerversie
Gepubliceerd op: 21-11-2001 | Gewijzigd op: 11-04-2011
Start project Vestingwerken: Op zoek naar geld voor vestingwerken
Vanuit de cockpit van de heli die op 21 november 2000 een rondvlucht boven de stad maakte, kwamen de vestingwerken duidelijk in beeld. 
Inleiding:
In 1999 startte de gemeente het project:Vestingwerken. Gezien de investeringen van -toen - rond de 100 miljoen gulden een kolossaal project! In vervolg daarop presenteerde wethouder Frank van Beers het rapport 'Van Hekel tot Hekel' [vrijdag 16 juni 2000]. 
Intussen is 's-Hertogenbosch uitgeroepen tot Europese vestingstad 2005. Bovendien hebben vele Nederlandse vestingsteden langs de grote rivieren een verbond gesloten op gebied van restauratie en promotie.
Ook zijn de restauratiewerkzaamheden aan de wallen ingezet en reeds tot de Westwal gevorderd. Meer recent- voorjaar 2005- komt fort St. Antonie in beeld. 
Enige jaren geleden rezen er plannen voor de bouw van een bezoekerscentrum op de hoek Oude Dieze/Zuidwal. Na tal van bezwaren is het plan weer boven tafel gekomen. Een schippershome voor de Kring Vrienden van Den Bosch resteert uit dat plan. Dit gebouwtje komt te staan waar ooit een gemaal voor de Hekelsluis op de Zuidwal stond.

Bezoek directeur Rijksdienst Monumentenzorg  17 augustus 2007.
Vandaag 17 augustus 2007 brengt ir. Kees de Ruiter een bezoek aan de stad. De Ruiter is de pas benoemde directeur van de Rijksdienst voor archeologie cultuurlandschap en monumentenzorg, voorheen de Rijksdienst Monumentenzorg. Het bezoek staat ihkv van het cultuurlandschap, met name de vestingwerken, aldus Ivo Scheffers van de gemeente [specifiek vestingwerken], die samen met de wethouders Bert Pauli en Jetty Eugster de hoge ambtenaar rondleidt.
De Ruiter is een man van het cultuurlandschap en dat komt Den Bosch, dat hard werkt aan ‘de Meierij in Stelling’ en het ontwikkelingsplan Vestingwerken goed uit, aldus Scheffers, die zegt erg verheugd te zijn dat de Rijksdienst Den Bosch als eerste stad kiest ter oriëntatie van de functie.

De ontvangst in de keet op Bastion Oranje: vlnr: wethouder Bert Pauli, 2e v.l. ir Kees de Ruiter, op de voorgrond [op de rug] wethouder Jetty Eugster, vervolgens Peter van Rosmalen, directeur Vestingwerken en uiterst rechts Ivo Scheffers. 

foto's © paul kriele, 17 augustus 2007.
In de informatiekeet op Bastion Oranje werd directeur De Ruiter na een rondvaart over de Binnendieze door Ivo Scheffers [donker pak achterin de zaal]geïnformeerd over het verloop van de vestingwerken .

Vanmiddag voegt burgemeester Rombouts zich bij het gezelschap. 

Miljoenen voor St. Jan en vestingwerken 17 november 2006.
De Bossche St.Jan en de vestingwerken mogen tezamen rekenen op 40 miljoen overheidsubsidie. De stichting Nationaal Monument St. Jan ontvangt als een van de kanjermonumenten [13,7 miljoen en vwb de vestingwerker gaat er 2,9 miljoen naar het traject Zuidwal en Westwal. Wethouder Roderick van de Mortel en het kerkbestuur van de St. Jan kregen dit bericht gisterenavond te horen in de Maria van Jessekerk in Delft. 

De vestingstad centraal [2] Internationaal Congres   2 juli 2005.
Een groot internationaal congres[25-29 oktober 2005] is een ander item dat ihkv Europese Vestingstad 2005 van plaatsvindt. De opzet gebeurt in een brede samenwerking met Stadsarchief, de BAM, de BAI en de Stichting Bossche Monumentenzorg.
Naast masterclasses en lezingen bevat het programma ook een excursie naar Heusden. Hoewel de voertaal Engels is, zijn er ook parallel lopende sessies in het Nederlands.

Banieren en borden, op diverse plekken 
in de stad, markeren de nieuwe status van 's-Hertogenbosch.

foto © gerard monté, 17 juli 2005.

Stadsarchivaris Rolf Hage verwelkomt op de openingsavond van 25 oktober 2005 de deelnemers waarop gastheer Burgemeester Rombouts voor het internationale gezelschap de eerste lezing houdt. Die avond is er ook een expositie van de Europese deelnemers te aanschouwen.Gedurende drie dagen zijn er lezingen, discussies en inleidingen over thema’s die iets met de historie en/of techniek van de vestingmuren te maken hebben.Tot de gastsprekers behoren drs.J.van Hoof historicus bij de KMA, de Bossche bouwhistoricus ir. Harry Boekwijt, dr. Agnes Hemnes [BAAC Deventer], de architect en historicus Paul van Diederen die met 9 studenten het ‘Exposé plan Vughterpoort’ presenteert. Ir. Rob de Vrind over de flora en de fauna van de vestingmuren, drs. Hans Willems [BAAC Den Bosch] over ‘Verboden Kringen’. Verder zijn er lezingen van dr. Frans Kipp, bouwhistoricus in Utrecht, drs. Peter de Lauwer van de Amsterdamse Universiteit, drs. Frank Strolenberg en prof. dr. ir. Hans Mommaas, hoogleraar Vrije Tijdwetenschappen, die een lezing houdt over ‘Toerisme en Vesting’.
Op vrijdag 29 oktober 2005 wordt in hotel Central, voorafgaand aan een diner, een presentatie gegeven door Brabantse studenten [Vlaanderen en Nederland] dat een afsluiting vormt van hun werkweek en de titel draagt ‘De ideale vestingstad’.

De vestingstad centraal [1]   2 juli 2005.
In oktober staat- ondanks het thema –‘De vesting als corset’- de vestingstad centraal in allerlei geledingen en disciplines. Opgezet door de stichting ’s-Hertogenbosch Literair gaan jongeren van middelbare scholen gedurende een nacht in de geheimzinnige kelder van de Judastoren [Hekellaan], een verhaal over de vesting bedenken.

Voorafgaand daaraan geven bekende schrijvers, onder wie Joost Zwagerman en/of Léon de Winter een masterclass. Achter deze opzet staat, aldus Luuk Parijs van de stichting de vraag: Wat een stad aan schrijvers en wat aan verhalen bezit ?Een stad bestaat nu eenmaal uit verhalen. Dat ’s-Hertogenbosch is uitgeroepen tot Europese Vestingstad 2005 was de aanleiding om -naast deze verhalenwedstrijd voor de jeugd, ook een landelijke schrijfwedstrijd voor volwassenen - met als thema ‘Alva heeft gewonnen’ op te zetten. Daarin staan dan de wallen centraal! 
 
Gerijpte bomen bij de Judastoren langszij de Hekellaan.

foto © gerard monté, 22 december 2007.
 


Eerst nog: project loopt gevaar vanwege geldtekort 19 november 2004.
Vanavond –vrijdag 19 november 2004- kwam alsnog het bericht door dat het Rijk 20 miljoen extra uitkeert aan de kanjermonumenten.
Daarmee kan onder meer de restauratie van de St. Jan en de vestingwerken worden voortgezet. De afgelopen maanden hebben 7 gemeenten zich ingezet om die subsidie niet in de bezuiniging ten onder te laten gaan. Dat zou- op zijn minst- alle moeite en investeringen teniet doen. Minister Van der Hoeven en staatssecretaris Van der Laan [OCW] hebben toegezegd dat in de najaarsnota het geld vrijkomt.

Boven: welkom en rondleiding door burgemeester Rombouts met premier Jan Peter Balkenende en 2e Kamerlid voor het CDA Eurlings bij de Erwtenman [linker foto].
foto's © gerard monté, 9 juni [l] en 18 januari 2004[r].
 

Vanmorgen [21-11-2000] zijn van de Stichting ‘s-Hertogenbosch Vestingwerken de statuten bij notarissen Banning & Wiegman gepasseerd. De doelstelling werd in de presentatie erna duidelijk: bekendheid te verhogen van het project Vestingwerken en de financiën te genereren voor het project ‘Vestingwerken Versterkt’.
Des namidags was er een officiële presentatie en na afloop een helivlucht over de stad. Daarbij  kwamen de vestingwerken duidelijk in beeld.

Boven:  Bastion Oranje als de meest recente voorpost van de verdedigingswerken, werd pas in 1634 aangelegd rondom een bestaand rondeel. 
Op de linker foto is vooraan nog net zichtbaar de Dommel met de complexen Mariënburg en de voormalige Berwoutkazerne.
foto's uit heli  © paul kriele, 21 november 2000.

Rechter foto's:
Bastion Oranje en het kantoorgebouw van Rijkswaterstaat. Onder: Het rooien van bomen op het bastion.
foto ©  paul kriele,22 maart 2001.
-

In 2001 gold nog: Bastion Oranje wordt ihkv het project 'vestingwerken' vanuit het Bossche Broek bereikbaar gemaakt. Onder het bastion is een historische- kelder voorzien waar een plaats voor het kanon 'de Boze Griet' is ingeruimd.

Op zoek naar geld voor vestingwerken  21 november 2000.
Vanmorgen [21-11-2000] zijn van de Stichting ‘s-Hertogenbosch Vestingwerken de statuten bij notarissen Banning & Wiegman gepasseerd. De doelstelling werd in de presentatie erna duidelijk: bekendheid te verhogen van het project Vestingwerken en de financiën te genereren voor het project ‘Vestingwerken Versterkt’.
De stichting gaat particuliere donateurs werven een schenking te doen of bedrijven overhalen steunbeer [10.000 gulden per jaar] of fundament te worden. Met dat laatste wordt een financier actief deelgenoot bij een van de projecten van ‘Versterkt Den Bosch’.
In dat project Versterkt Den Bosch zijn onder meer opgenomen: de aanleg van een houten voetgangersbrug bij de Hekelsluis, bij Bastion Oranje, over de Vughterstuw, over de Aa bij het Kruithuis, of bij het nieuwe parkeerterrein langszij de Hekellaan. Op het Vonk- en Vlamterrein aldaar komt een parkeergarage onder de stadsgracht. Het maakt onderdeel uit van de 90 miljoen waarvoor het project Vestingwerken is begroot.

De Stichting onder voorzitterschap van J.van Benthem, neemt daarvan 10 miljoen voor haar rekening. Het grootste deel komt van rijk en provincie.

In het bestuur zitten zakenlui onder wie: Lambert Heijmans, Bert Heemskerk [F. Van Lanschot bankiers], Piet Lathouwers, Kees Wiechers [Essent] en wethouder Frank van Beers en Abe Renema van de gemeente.

Verlegde rivierlopen van Dommel en Aa
De Dommel liep feitelijk dwars door de stad. Later is het een onderdeel van de Binnendieze geworden evenals de Aa. 
De Dommel liep bovendien niet achter langs de Vughterweg, maar dwars door de polder, vanaf Maurick gezien schuin door de polder richting de Groote Hekel, waar deze rivier de stad binnendrong. Ook de Dommel is deel gaan uitmaken van de Binnendieze als-inmiddels gedempte [1949] Parkstroom. Zo heeft de bedding van de Aa zich voortgezet achter langs de Hinthamerstraat als onderdeel van 'de Groote Stroom'. 
De rivier de Dommel werd als stadsgracht verlegd buiten de westelijke stadwal langszij de Buitenhaven en de St.Janssingel/Westwal een situatie die op de foto rechtsboven waarneembaar is. Bij opgravingen werden in de jaren tachtig oude Dommellopen [nabij Oliemolensingel en Buitenhaven] opengelegd. Zo beschrijft Peter Verhagen, projectleider Binnendieze, de historische situatie.
Zo is ook de Aa verlegd buiten de ommuring en wel langszij de Kasterenwal. Ze vormt een natuurlijke scheiding van de Muntel met het stadscentrum.

   
Links de zuidrand van de stad, oostelijk van de Vughterweg,beginnend met het Heetmanplein en Chalet.
De strook grenst aan de meermalen verlegde Dommel.
Onder aan de foto het Wilhelminaplein, zoals dit oostelijke deel van het Heetmanplein heet, liggen enkele bastions.
 't Zand met rechts onderin het kantoor van het Brabants Dagblad. De Dommel[stroom] loopt op de foto van boven naar onder. Middenin steekt de Wilhelminabrug af. Achterin achter de bomenrij van de Parklaan, de polders van de Bossche Broek. Links aan het randje van de foto is nog een stukje Binnenhaven te zien.
foto's © paul kriele, 21 november 2000.
 

Herstel verscholen vestingwerken
Voor de Dommel [rechts op de foto] is ook een plaats gereserveerd in het project Vestingwerken. Als de zandkaden weer worden afgegraven komen de stadsmuren weer in het zicht. Mogelijk keren dan ook de bastions Maria en bastion Oliemolen terug. De kaden van de stadsgracht wordt op diverse plaatsen beter in zicht gebracht door de gronden voor die wallen weg te graven. 
Ook rondom het Heetmanplein is herstel van de vestingwerken haalbaar. Wanneer de Gementweg- tegenwoordig Randweg genoemd-is gerealiseerd, komen delen van die vestingwerken op Willemsplein en Wilhelminaplein terug. Een poortachtig gebouw is gepland midden op dat Heetmanplein.
De financiering van het project Vestingwerken gebeurt door donateurs te werven. Onder meer particulieren kunnen met hun bijdragen participeren in de kosten van negentig miljoen. Ook aan bedrijven wordt uiteraard gedacht. Daartoe zijn steunberen en fundamenten bedacht. Steunberen zijn goed voor 10.000 gulden per jaar en fundamenten nemen actief deel aan uitvoeringswerken ihv dan die vestingwerken. Steunberen ontvangen na drie jaar een kunstwerk en de fundamenten komen door naamgeving of anderszins in de publiciteit.

Zicht de binnenstad met de St.Jan links van het midden.
Markant is ook het zich in lichte bakstenen aftekenende TheateradParade [rechts van het midden].
Onder aan de fotp loopt de stadsgracht langszij de Zuidwal met de flats en het IBC-gebouw van Heimans aan de Zuidwal /Beurdsestraat.
De plas achterin is de IJzeren Vrouw met daarvoor de witte huizen in de Munteltuinen.

foto © paul kriele, 21 november 2000.
 

Terugkeer een van de stadspoorten
De stad telde twee waterpoorten maar ook -naast wat kleinere poorten - drie grote stadspoorten: de Leuvense poort [Hinthamerpromenade] deze poort werd door zijn functie ook wel Gevangenpoort genoemd. Op de grens van de Vughterstraat met de Schapenmarkt stond de Antwerpse Poort. Deze poort ook wel Lieve Vrouwe Poort genoemd werd in het voorjaar van 1997 opgegraven. Dan kreeg deze Antwerpse Poort een vervanger na de stadsuitleg in de 14e eeuw. Deze nieuwe rond 1399 gebouwde Kruispoort was gelegen op de hoek met de Kuipertjeswal. Deze 2e Vughterpoort kreeg later ook een vervanger met de Pickepoort, gelegen op het eind van de Vughterstraat. Die poort stond tussen Sonneveld en de Molenberg in.
Dan nog de Brusselse Poort ofwel de Orthenpoort. Dez epoort sloot de stad in noordelijke richting af. De funderingen zijn in het wegdek van de Orthenstraat nabij het Geertruikerkhof. De poorten droegen namen afgeleid van de zustersteden van ' s-Hertogenbosch die ze gefinancierd zouden hebben.Eenzlefde situatie deed zich voor tav de Hinthameruitgang. Die toegangsfunctie had eerste de Leuvensepoort, toen de Pijnappelpoort [steegje op het Hinthamereinde herinnert daar nog aan]. Bij nog weer een stadsuitleg - rond 1540 - is er wederom een poort op het Hinthamerbolwerk gebouwd. Die lag op de grens van de rivier de Aa. Deze poort omsloot de nieuwe wijk gelegen tussen het later [1830] gegraven kanaal tot aan de rivier de Aa.
Waterpoorten
Nabij de Orthenstraat, op het Geertruikerkhof waar nog het sluisje van de Binnendieze is te zien, stond een waterpoort. Boten die de stad vanuit noordelijke richting binnenkwamen passeerden hier de stadspoort in de zgn. Marktstroom. Daar lag aanvankelijk ook de eerste Binnenhaven die later is verlegd naar de plek die we nu kennen als Smalle Haven en Brede Haven.
Deze waterpoort werd al in 1976 opgegraven. Dat gebeurde bij de werkzaamheden rond het Geertruikerkhof.Het was de voorbereiding op de nieuwbouw van F.van Lanschot en de parkeergarage Pastoor de Kroonstraat.
Achter de Knillispoort , nauwkeuriger gezegd op het nabij gelegen Herman Moerkerkplein, stond de andere waterpoort als toegang resp. uitgang van resp. naar oostelijke richting.
De noordelijke toren is deels nog aanwezig in de voormalige gebouwen van het Groot Ziekengasthuis [de Regentenkamer en de apotheek]. De zuidelijke toren is provisorisch herkenbaar gemaakt in de bestaande gevels. Daarbij is in het plaveisel ook de sleuf voor de bomen, die in het water konden zakken, aangebracht.

Rapport Vestingwerken 
juni 2000.
Het rapport 'Vestingwerken' is gebaseerd op het raadsbesluit van 8 juli 1999. Toen nam de politiek het plan 'Versterkt Den Bosch' aan. Daarin staat beschreven de vestingwerken integraal aan te pakken. Die aanpak is verder uitgewerkt in het deelplan 'Van Hekel tot Hekel'. waarin op de uiteenlopende aspecten en manieren wordt ingegaan: toeristisch, ecologisch en [verkeers-]ruimtelijk.
Behoud en leefbaarheid geven de vesting een nieuwe betekenis, aldus het rapport. Om onder meer redenen van verval wordt voorrang geven aan de zuidkant van de vestingwerken, ofwel van de Zuidwal tot de Vughterpoort. Vandaar de titel: van de ene Hekelsluis naar de andere Cornelushekel.
Voordat het rapport 'Van Hekel tot Hekel' verscheen waren er al stemmen opgegaan om een stadspoort terug te brengen, bij de Hekellaan een parkeergarage en stadsverbinding te bouwen en het gemaal nabij de Groote Hekel terug te plaatsen. Het nieuwe rapport zinspeelt op die gedachten.

historie
De vestingwerken bestaan/bestonden uit muren, sluizen, poorten en rondelen. De aller eerste muur rond de Markt, die nu nog onder winkels doorloopt en straten doorkruist, is van rond 1225. Daarmee heeft Den Bosch de oudste bakstenen vestingwerken van Nederland. Behalve poorten voor landverkeer zijn er drie waterpoorten waarvan de zuidelijke toren op het Herman Moerkerkplein en de westelijke toren van de poort 'Aen den Boom', die de haven afsluit, de enige overgeblevenen zijn.
De muren: De stadsmuren, eerst van zand, zijn in de eeuw van 1200 -1300 aangelegd en daarop in de 14e en 15e eeuw in een stenen variant voortgebouwd en successievelijk- bij uitbreidingen naar Vughterpoort [rond 1500] en Hinthamerbolwerk [1540], uitgedeid.
Het Oranje Bastion is van latere datum. Bij de verovering van de stad in 1629 werd ingezien dat de zuidflank door de te lange afstand een zwakke schakel in de verdediging innam. Er moest tussen Vugterpoort en de Grote Hekel een bastion bijkomen. In 1643 werd Bastion Oranje aangelegd op een -najaar 2000 blootgelegd- ronddeel. Mogelijk ook dat zich in dit gedeelte van de vestingwerken ook nog de zgn. Boertsepoort bevond.
Op het bastion heeft al heel vroeg, zoals uit de kaarten van Bleua blijkt, een houten standaardmolen gestaan, een zgn. stellingmolen. Uit e jaren 1880 -is bekend dat de familie Bax er een stenen windmolen exploiteerde. Een woning en bedrijfsgebouwen maakten deel uit van hun bedrijf.

Het rapport doet geen aanbeveling op het bastion een molen terug te plaatsen, sterker: in verband met de bomengroei wordt dat afgeraden.

De poorten: de bouw van de stadspoorten wordt gedateerd 1225-1250. Zij werden rond 1880 gesloopt nadat in 1874 bij [vesting-] wet de status van vestingstad was vervallen. De meeste rondelen staan er nog, evenals enkele voorwerken die merendeels onder de grond liggen, zoals Hinthamerbolwerk en Vughterpoort.

De hekels: De hekels zijn de doorgangen van de Dieze naar de rivieren de Dommel en Aa. Alleen de Groote Hekel was voor boten geschikt. De Kleine Hekel, ook wel genoemd de waterpoort bij Baseldonck lag op het eind van de Hekellaan. Ze is gesloopt bij de aanleg van de Zuid-Willemsvaart in 1822.

Vanaf  de Vughterstuw zicht op de Parklaan en de Spinhuiswal. Markant priemt de koepel van de St.Cathrien in de lucht. Achterin ligt de Kruisbroedershekel, een van de drie hekels aan de zuidzijde van de stad. Vooraan links in de stadsmuur dnog net zichtbar de Cornelushekel genoemd naar de nabij gelegen Corneluskapel.

foto © gerard monté, 19 oktober 2003.

De Groote Hekel [1399] heette ook wel de drie Hekelen bij de Volderstrappen. Naast de Groote Hekel bij café de Roode Leeuw zijn er nog de Kruisbroedershekel [1577] en de Corneliushekel. Alle drie maken onderdeel uit van het betreffende plan. De Kruisbroedershekel krijgt een vergrote vervanger en de Corneliushekel, die nauwelijks enig nut heeft gehad, verloor in 1950- bij demping van de Parkstroom- zijn functie. Van de Corneliushekel gelegen tegenover de gelijknamige kapel is nog een enkele deur in de stadswal zichtbaar.
stoomgemaal: Op de Hekel stond tussen 1885-1966 een stoomgemaal, dat later werd geëlectrificeerd. Het moest het steeds in de winter wellende rivierwater tegenhouden. Het heeft tot 1935 dienst gedaan. Daarna raakte het door onbruik in verval en werd in 1966 afgebroken.

Wat de Singelgracht betreft, aangenomen wordt dat dit een uitloop is van de Dommel. Dommel en Aa eindigden als een meander in de Binnendieze. Van deze oorspronkelijke rivierstromen zijn aan de zuidzijde [Parkstroom] , resp. aan de westzijde bij opgravingen nog rivierlopen aangetroffen.

De bolwerken: In het rapport wordt nauwelijks over de bolwerken gesproken, zoals die liggen/lagen ter hoogte van de St.Jansstraat, die een oorspronkelijke stadsuitgang is geweest, de geheel door het Heetmanplein onderbedolven Vughtervestingwerken en het Hinthamerbolwerk langszij de brug over de Aa.

  De Vughterstuw gelegen in de voor-vestingwerken van de Vughterpoort.
De stuw scheidt het water van Dommel en Drongels kanaal.
In het project 'Van Hekel tot Hekel' zijn looppaden en loopbruggen voorzien van en over de stuw, die een verbinding vormen van/naar de polder, via het eiland onder de Vughterbrug naar/van het Vughterbastion.


foto © paul kriele, 4 augustus 1991.
 

Enkele objecten
Citadel is een bastvijfhoekig bastion dat de Staatsen in 1637 oprichten tegen de Bosschenaren.Het oogmerk was een extra versterking en om toezicht te houden op de stad/stedelingen, vandaar de naam Papenbril. Pas omstreeks 1648 dateert de kazerne, maar het munitiedepot is al in 1744 gebouwd.
Andere namen voor de Citadel [stad] zijn: het kasteel, Fort Willem Marie en tegenwoordig het Rijksarchief.
Het Kruithuis is gebouwd tussen 1618-1612 tijdens het twaalfjarig bestand. Het zeshoekige bouwwerk naar ontwerp van Jan van der Weeghen [singel] verving de diverse opslagloodsen vaak ingericht in torens en ronddelen van de stadsmuren.

Vervolg project 'Van Hekel tot Hekel'
Het project 'Van Hekel tot Hekel' beslaat de stadswal en Singelgracht vanaf de Groote Hekel tot aan de Vughterpoort. Voor de publiciteit is de Cornelushekel in de Parklaan als eindpunt genomen.
De aanpak richt zich op een verbetering en het in zicht brengen van de vestingwerken, de stadwallen en kademuren, rondelen en hekelsluizen ten behoeve van het toerisme. Ook landschappelijke, ecologische en verkeerstechnische argumenten spelen bij de aanpak een rol. Het verval van dit deel [Zuidwal/Parklaan] van de stadsmuur die in de zeventiende eeuw met een schil versterkt is, was een argument om met deze zuidflank te beginnen.
Links het Vughterbastion met de kanonnen die herinneren aan het beleg in 1629. 
Om het bastion draait de stadsgracht als uitloop van de Dommel richting Groote Hekel.
In het talud duiden de witte punte op de betonnen doorlaat die na de hoog water van 1994/1995 is anagelegd. Deze waterkering kan worden open gegraven bij te hoge waterstand als in 1994/1995. Dan wordt het Bossche Broek als overloopgebied voor het overtollige riverwater gebruikt.


foto © paul kriele, 20 mei 2001.

In het plan zijn wandelpaden voorzien zowel een uitbreiding aan de stadskant met verlichting en straatmeubilair. Op diverse plaatsen zullen loopbruggen worden aangelegd, zowel langszij de wal als een brug vanuit het Bossche Broek via de Vughterstuw en het eiland in de Aa naar het Vughterbastion.
Een pont gaat vanaf Het Bossche Boek een verbinding vormen naar Bastion Oranje. Dit bastion wordt opnieuw ingedeeld en deels uitgegraven. Nabij het onlangs blootgelegde ronddeel is een ondergrondse expositieruimte voorzien voor -aan de vestingwerken gerelateerde- stukken [kanon].
Een aspect uit een toeristisch plan geïnitieerd door de gezamenlijke vestingsteden zijn de audio-visueel ingerichte infokiosken. Den Bosch is pilot city van dit project. Maar voorspelbaar is dat de infokiosk op de Hekelsluis die nogal lang op zich laat wachten, vervalt ten gunste van een infocentrum. Op de lokatie stoomgemaal staat nu een nogal groots opgezet- deels transparant- infocentrum getekend met sanitaire voorzieningen, bespreekbureau en expozaal.

Zicht op Bastion Oranje met deel stadsmuur. Dit bastion krijgt door een pont over de stadsgracht een verbinding met het Bossche Broek en omgekeerd. Vanuit de polder worden bezoekers overgezet naar het met historische objecten in te richten bastion waar vorig jaar zomer een ronddeel werd blootgelegd.
Het bastion, waarop vanaf ongeveer 1780 tot eind twintigste eeuw de molen van Bax heeft gestaan, verandert in een museumpark. Door het uitgraven van het rondeel kunnen in een ondergrondse ruimte historische stukken worden opgesteld.


foto © paul kriele, 7 november 2003.

 
 


Terug naar boven